Door Anna van Doorn en Anneke Smits

Sociale media zijn niet meer weg te denken uit het leven van jongeren. Maar wat doet al dat scrollen, liken en chatten eigenlijk met hun brein? Tijdens onze Webinar doken we dieper in de relatie tussen sociale media en executieve functies, de ‘manager van het brein’. De belangrijkste elementen van ons verhaal beschrijven we hieronder.

Executieve functies en social media

Executieve functies zijn hersenprocessen die het mogelijk maken om taakgericht te blijven, niet toe te geven aan impulsen, informatie te onthouden en de juiste stappen te zetten om een taak af te ronden. Denk aan: gefocust blijven tijdens de les, niet meteen reageren op een notificatie of geluid uit de omgeving, of onthouden wat de leraar heeft uitgelegd. Deze vaardigheden zijn niet alleen belangrijk voor schoolprestaties, maar ook voor het functioneren in het dagelijks leven. De executieve functies van jongeren zijn nog in ontwikkeling en het duurt lang totdat deze uitontwikkeld zijn. Voor die ontwikkeling is ondersteuning en voorbeeldgedrag nodig van leraren en ouders.

Social media zijn ontworpen om onze aandacht te trekken en vast te houden, en dat lukt ze goed. Trucjes zoals eindeloos scrollen, prikkelende content en algoritmes maken het moeilijk om ervan los te komen. Voor jongeren, waarbij executieve functies nog in ontwikkeling zijn, is dit extra uitdagend. Het uitgangspunt voor ons onderzoek was de vraag welke relatie social mediagebruik heeft met executieve functies, omdat ze een flinke druk kunnen leggen op die functies. Dat kan positief werken, als een soort oefening, maar ook leiden tot uitputting of niet inzetten van die functies. Dit laatste gebeurt wanneer het algoritme de baas is over wat jongeren algoritmes zien of doen online. Het algoritme heeft dan de leiding in plaats van de executieve functies van de jongere.

Uit ons onderzoek blijkt dat matig social mediagebruik een positieve relatie heeft met executieve functies, terwijl heel weinig en heel veel gebruik juist een negatievere relatie heeft. We noemen dit het ‘Goudlokje-effect’ geïnspireerd op het gelijknamige sprookje: niet te weinig, niet te veel, maar precies goed zodat er wel geoefend wordt maar geen overname plaats vindt door het algoritme. Daarbij is belangrijk om te weten dat ook offline activiteiten veel bijdragen aan de ontwikkeling van de executieve functies. De sleutel is dus balans vinden tussen online en offline activiteiten die de hersenen uitdagen, zoals sport, muziek of een creatieve hobby.

Praktische tips voor ouders en leerkrachten

Hoe help je jongeren een gezonde balans te vinden?

• Wees nieuwsgierig, niet oordelend
  Jongeren willen erbij horen, en social media zijn voor hen een belangrijke sociale ruimte. Begrijp waarom ze grenzen testen, het is zelden om jou expres te ergeren. Vraag naar hun ervaringen en luister zonder direct te oordelen. Niet pas wanneer het mis gaat, maar juist ook wanneer het goed gaat. Zo creëer je een omgeving van open gesprekken over social media gebruik.
• Creëer bewustwording
  Praat met jongeren over hoe social media werken: hoe algoritmes aandacht vasthouden, en dat platforms geld verdienen met de tijd die zij erop zitten. Gebruik herkenbare voorbeelden, zoals: “Sociale media zijn als junkfood: af en toe is het lekker, maar als je alleen maar junkfood eet, voel je je niet fijn.”
• Stel duidelijke afspraken en houd je eraan
  Maak samen afspraken over tijd, plek en situaties (bijv. geen telefoon tijdens het eten, in de les of voor het slapen). Belangrijk: geef het goede voorbeeld. Als jij als ouder of leerkracht tijdens deze momenten op je telefoon kijkt, waarom zou een jongere het dan wel volhouden om die niet te gebruiken?
• Bied alternatieven
  Er zitten gevaren aan social media, maar zoals onze studie al liet zien: matig gebruik is niet slecht! Zoek samen naar een goede balans. Moedig activiteiten aan die het brein uitdagen buiten social media om, zoals sport, muziek, of offline sociaal contact. Ga samen kijken wat leuk is om te doen, of doe ’s avonds af en toe een bordspel.

Wil je meer weten?
In onze aankomende Webinars gaan we dieper in op deze thema’s met meer inzichten, voorbeelden en praktische handvatten. Blijf op de hoogte en meld je aan!

Woensdag 30 september, 19:30-20:30

Door de ogen van brugklassers: Sociale vaardigheden en vriendschappen in een digitale wereld

Woensdag 11 november, 19:30-20:30

Het tienerbrein in de digitale wereld: Wat is de link tussen sociale media en aandacht, geheugen en planning?